Almanya’da yoğun bir Türkiye kökenli nüfus var. Ülkenin ikinci büyük anadili Türkçe ve kimi çevrelere göre, Almanya’daki 17’nci eyalet Türkçe. Ancak, Almanya’da bir Türk edebiyatı var mı? Artık Türkçe günlük gazetelerin piyasadan çekildiği, sağcı bir-iki gazetenin bayi satış rakamının ise birkaç yüz adeti bile bulmadığı, onların da kısa bir süre sonra piyasadan çekilmesine kimsenin şaşırmayacağı bir ülkede yaşıyoruz. Böyle bir dil ikliminde ve Almanya’da “Cumhuriyet Türkçesiyle yapılan bir edebiyat” var mı, olabilir mi, varsa nasıl edebiyat bu ve eğer yoksa neden yok?
Çalışmalarını uzun yıllardır Frankfurt’ta sürdüren yazar Selçuk Ülger, katıldığı bir etkinlikten hareketle bu “mayınlı alandaki” gelişmelere yönelik sorularımızı yanıtladı.
– Bir süre önce Köln’de yapılan Türk Diaspora Edebiyatı Çalıştayı’na siz de katıldınız, orada bir sunum yaptınız. Nasıl bir çalışma oldu?
SELÇUK ÜLGER – Evet, 10 Ekim 2026 Cumartesi günü, Almanya’nın Köln şehrinde YTB (Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı), Maarif Europe, Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi ve Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nin işbirliği ile düzenlenen Türk Diaspora Edebiyat Çalıştayı’na katıldım.
Maarif Europe binasında gün boyu süren çalıştay, Proje Koordinatörü Prof. Dr. Selim Somuncu’nun, Türkiye Maarif Vakfı Almanya Temsilcisi Dr. Selman Dilek’in ve Maarif Europe Köln Eğitim Koordinatörü Kadir Bozbıyık’ın açılış konuşmasıyla başladı.
Daha sonra, 30 Ekim 1961’de imzalanan İşgöçü Anlaşması’yla Almanya’ya gelen vatandaşlarımızın, geçen 65 yıl içinde, misafir işçilikten diasporaya evriliş süreçleri ve bu süreçlerde göçmen edebiyatının nasıl şekillendiği üstüne yoğunlaşıldı.
İçinden edebiyat geçen her önemli toplantıya zamanım elverdikçe mutlaka katılırım. Bu toplantılarda en güzeli dinleyici olmaktır. Fakat bu çalıştayda, proje sorumlusu değerli akademisyenlerimiz, ikinci kuşak göçmen yazarlarımızın arasına beni de konuşmacı olarak davet ettiler.
Bir konuşma metni hazırladım ve bu metni dilimin döndüğünce, bana verilen süreyi de biraz aşarak özetlemeye çalıştım. Konuşmacıların çalıştaya sundukları konuşma metinlerinin önümüzdeki günlerde kitaplaşacağını öğrendik. Bu çalışmalar, göç ve göçmen edebiyatı belgeliği adına çok önemli. Değişik kuşaktan göçmen yazarların ve şairlerin dönemlerine tanıklıkları, anlattıkları, yaşadıkları göç deneyimlerinden ak kağıtlara dökülenler, kuşkusuz yıllar sonra daha da önem kazanacak, ilerde göç tarihini inceleyecekler için geniş bir kaynak oluşturacaktır.
Avrupa’nın, Almanya’nın başka başka kentlerinin havasını solumuş, değişik mesleklerden, farklı kuşaklardan göçmen yazarların ve şairlerin göç edebiyatı üstüne gün boyu anlattıkları, Türkiye’den gelen akademisyen edebiyatçıların bu konudaki bilimsel incelemeleriyle birleşince, değeri beklenenden yüksek bir göçmen edebiyatı çalıştayı çıktı ortaya.
KİTLESEL GÖÇ VE EDEBİYAT
Her kitlesel göçün, içinde büyük bir edebiyat taşıdığını, kuluçka süresi dolunca da yeni bir edebiyatın doğuşunun kaçınılmaz olduğunu bir kez daha kavradık bu çalıştaya.
Özellikle bu işe büyük emek harcayan Prof. Dr. Selim Somuncu’nun, yardımcıları Dr. İbrahim Biricik ve Gazi Taş’ın göç edebiyatı üstüne değindikleri konular çok önemliydi. Ayrıca göçmen yazarların görüşlerini bilimsel bir disiplinle değerlendirmeleri, göçmen edebiyatının geleceği adına beni çok sevindirdi.
– Almanya’da sizce bir “diaspora edebiyatı” var mı gerçekten? Türkçeden bakarak böyle bir şey söyleyebilir miyiz, yoksa sadece “doyurucu olmasa bile” sınırlı bir hareketlenme mi gözlüyorsunuz? Özetle: Böyle bir edebiyat varsa ne düzeyde, yoksa neden yok?
SELÇUK ÜLGER – Diaspora kavramına pek ısınamadım. Bu ısınamamışlığımı çalıştayda yapıcı bir eleştiri olarak dostça ilettim. Türkçenin destanlar, edebiyatlar yaratan bir devlet dili olduğunu her alanda gururla söylerken, Antik Yunancadan gelen ve dilimize, bilincimize yabancı bir kavramı yerleştirmenin sakıncalarını dile getirdim.
Ayrıca diaspora kavramının göçmen vatandaşlarımızdaki çağrışımının olumsuzluğuna, bir “kopmuşluk ve kovgunluk” hali çağrıştırdığına değindim. Anlayışla karşılandı itirazım. Fakat, başta proje asistanı Gazi Taş bu konuya konuşmasında seçiklik kazandırdı. Taş, küresel literatür dünyasında, dış göç topluluklarının incelendiği mecralarda “diaspora” kavramının düşündüğümüzden daha farklı ve daha geniş anlamda tanımlandığını, “klasik diaspora”da “sürgün” ve “kovgunluk, kovulmuşluk” çağrışımı olmasına rağmen, modern diaspora tanımında “sürgün” , “ana vatandan tamamen kopmuşluk” ya da bir “yersiz yurtsuzluk” anlamı içermediğini, kavramı eleştirenleri ikna edecek örneklerle vurguladı. Ayrıca, göç ve göçmenlik üzerine dünya göçbilim literatürlerinde yaygın kullanılan ve duyduğumuzda kulağımıza yabancı gelen bazı bilimsel kavramları dilimizdeki karşılığıyla açıklayıp somutlaştırdı. Biz değerli akademisyenimizin haklı gerekçelerine rağmen kendi aramızda yine de Türk göçmen edebiyatı diyelim.
VAR ÖYLE BİR EDEBİYAT, AMA…
Almanya’da bir Türk diaspora edebiyatı var tabii ki. Altmış beş yıllık deneyimlerden süzülüp gelen ve şekil değiştirerek, güçlenerek süren bir edebiyat bu. Belki beklenen ölçüde, evrensel bir nitelik kazanamadı, fakat göçü ve göçmenliği birçok boyutuyla “içeriden yansıtan” bir edebiyat olarak varlığını sürdürüyor.
Bizim Almanya’ya ilk işçi göçümüz 1950’lerde kendiliğinden başlamış, dağınık, garip bir göçtü aslında. 30 Ekim 1961 İşgöçü Anlaşması’nın iki sayfalık maddelerinin altına imzalar atılmadan çok önceleri, Almanya’ya üç bin işçimiz komisyoncular aracılığıyla iş bulup, kendi çabalarıyla bu topraklara yerleşmişler zaten. 1961 Anlaşması, bu dağınık işçi göçünün büyüyeceğini ve sorun yaratacağını öngörenlerce önerilen bir “işçi göçünü düzene koyma” anlaşmasıydı.
Dağınıklığı anlaşmayla tam olarak giderilemeyen kitlesel göçün, Alman topraklarında bir gün toparlanacağı ve kendi derdini anlatan edebiyatını mutlaka yaratacağı baştan belliydi. Çünkü, göçün öznesi Anadolu insanı, kitapsız evlerde doğup büyüse de, sözlü edebiyatın beşiğinde sallanmıştır. Türküler, deyişler, ağıtlar, maniler, şiirler yaşamında önemli yer tutmuştur.
Fakat, Almanya’daki göç edebiyatının doğuşu epeyce gecikmiştir. Kanımca bunun en önemli nedeni, işçilerimizin bu topraklarda kalıcı olmayı hiç düşünmemesidir.
Almanların, işçi vatandaşlarımızı uzun yıllar (bugün bile!) “misafir işçi” olarak adlandırması ve bizimkilerin bu sıfatı gönülden kabullenişi, göç yolunda edebiyat yaratma sürecini epeyce geciktirmiştir. Göçmen edebiyatı da kök salacağı topraklar arar, bir yerleşiklik, evsinmişlik ve yerli toplumla etkileşim süreci gereksinir.
Yineleyeyim: Güçlü bir göçmen edebiyatı vardır. Bu edebiyat, 12 Eylül darbesiyle Almanya’da ivme kazanmıştır. Darbenin yarattığı ekonomik belirsizlikler ve karamsarlıklar Almanya’daki işçi vatandaşlarımızı seksenli yıllarda bu topraklarda kalıcı olmaya itmiştir. Bu kalıcılığa evrilen göçe bir 60 bini aşan siyasi sığınmacı göçü eklenince göçmen profili çeşitlenmiştir. İçlerinde öğretmenlerin, aydınların, yazarların çoğunlukta olduğu “edebiyattan geçmiş” siyasi göçmenler, kısa süre içinde göçmen edebiyatını ete kemiğe büründüren yapıtlar vermeye başlamışlardır. O dönemde Türkçe öğretmenliği yapan sayısız siyasi göçmen de buradaki göçmen çocuklarını, gençlerini, kültüre, sanata ve edebiyata çeşitli etkinliklerle, kurdukları derneklerle yakınlaştırmışlardır. (Burada onlarca isim saymayı gerekli görmüyorum. Küçük bir araştırmayla bu isimlere ve yapıtlara ulaşılabilir.)
Evrensel düzeye ve niteliğe ulaşmış bir göçmen edebiyatından söz etmek bugün bile zor olsa da, bu yolda verilmiş sayısız yapıtın iki edebiyata eklemlenecek güçte ve önemde olduğu da ortadadır. Alman ve Türk edebiyatı, ciddi yapıtlar vermesine rağmen göçmen edebiyatına kapılarını pek açmamıştır…
– Cumhuriyet Türkçesi, Almanya’nın ikinci büyük “anadili” aslında. Bu dilin taşıdığı kültür ve sanat, Almanya’da ne gibi frenlerle mücadele etmek zorunda? Türkiye ile “iltisaklı” ve bazı kaynaklarda 4,5 milyona yaklaştığı ileri sürülen bir nüfus yaşıyor bu ülkede. (Resmi rakamlar hâlâ 3 milyonun biraz üzerinde olduğunu gösteriyor.) Bu gerçekten yoğun dilsel/kitlesel birimin edebi üretimi giderek Almancaya kayıyor doğal olarak. Siz Almancada Türkçe ile “iltisaklı” bir edebi üretimi görebiliyor musunuz? Bizim insanlarımızı gerçekten konu edebilmiş/edebilecek bir edebi üretimden söz ediyoruz…
SELÇUK ÜLGER – Bir önceki sorunuzda değindim. Hem Alman hem Türk edebiyatı göçmen edebiyatına çok mesafeli. Türkiye’nin edebiyat çevrelerinde, göçmenlerden dil yetkinliği açısından iyi bir yazarın, şairin çıkamayacağı görüşü çok yaygın. Yıllardır küçümsedikleri, komik sıfatlarla andıkları, yer yer aşağıladıkları göçmen işçilerin çocuklarının kayda değer bir edebiyat üretemeyeceği konusunda gizlemedikleri bir görüş birliği var aralarında. Yayınevleri de öyle. Burayı çeşitli nedenlerle ziyaret eden, yayıncılar, yazarlar ve şairlerin tamamına yakınında bu hastalıklı görüşün, küçümsemenin izlerini hemen gözlemlersiniz.
ALMANYA’NIN KAPILARI GÖÇMEN EDEBİYATINA KAPALI MI?
Almanlar zaten Türkçeyi ve Türkleri, sanat ve edebiyatla yan yana getirmemek için özel çaba harcarlar. Alman yayın organları ve basımevleri, kadın cinayeti, çocuk gelinler, zorla evlendirilme, aile içi dinsel baskı vb. konuları abartarak işleyen, -ısmarlama- kitaplar yazan, ödül ve ün için bin takla atan yazarları saymazsak, kapılarını göçmen edebiyatına sımsıkı kapatmışlardır. Almanlar da ülkelerine işçi olarak gelmiş, yıllarca fabrikalardan, madenlerden ve kendi sokaklarındaki küçük yaşamlarından başka yer tanımamış -ilkel insan- yığınlarından bir edebiyatın çıkmayacağını yarı sesli düşünürler.
Türkçe dili de onlar için bir devlet dili değil, bir “kabile dili”dir. Sadece göçmen insanlarımıza karşı değil, ne yazık ki Türkçeye karşı da bir ırkçılık vardır Almanya’da.
Göçmen edebiyatına Alman edebiyatında yer vermek, bir Türk emekçisini Alman saymak kadar zordur Almanya’da. Fakat, umutsuz olmak doğru değil. Göç edebiyatının iyi yapıtları zamanı gelince, önemli bir damar olarak iki ülke edebiyatının içinde -belki bir sentez edebiyatı- olarak yer bulacaktır.
– Doğrudur, şu ya da bu biçimde bir edebiyatı da olacak elbette buradaki Türkçelilerin ve Türkçenin. Siz nasıl bir gelişme öngörüyorsunuz? Yani Almancadan ve Alman halkından, Alman edebiyatından kopuk ve Türkçe üretilen bir edebiyat mı geliyor? Yoksa Türkçenin burada hiç şansı yok mu? Bu, bir yoksullaşma ve hatta cepheleşme de olmaz mı? “Cepheleşme” derken: Örneğin, Türkiye’ye değil sadece, Cumhuriyet Türkçesine de adeta hasım ve “anomali” gözüyle bakan, Almanca yazmayı bir kurtuluş olarak gören “yeni Avrupalıların” nasıl bir edebi geleceği olabilir?
SELÇUK ÜLGER – Katıldığım çalıştayda, iki hatta üç dili anadili derecesinde konuşan, Türkçede ve Almancada kendini mükemmel ötesi ifade eden, felsefe, sosyoloji gibi bilimlerin ince eleğinden geçmiş yeni kuşak yazar ve şairleri dinledikçe bu konudaki umutlarım daha da arttı.
Göçmen dedelerinin, göçmen ana babalarının zorlu yaşamlarına göz tanıklığı etmiş, onlardan birçok anılar dinlemiş, ailelerinden insan sıcaklığını miras edinmiş, Almanya’yı onların göremeyeceği çok başka boyutlardan gözlemleyen, kültür derinliği olan bu gençlerin özgün bir edebiyat yaratacağı çok çok belli. İki dile, iki kültüre hâkim olmak bir varsıllık olmasının yanında, edebiyatı da besleyen önemli bir kaynak.
Tarih, göçen ve göçtüğü ülkelerin dilinde yapıtlar yaratan yazarlarla dolu. Göçülen ülkenin edebiyatı, dünyaca ünlenen yapıtları dahi kendi edebiyatı içinde değerlendirmemiştir. Bu normaldir. Almanca da yazsanız, bilinciniz, bilinçaltınız göç yolunda şekillenmişse, konuları besleyen ana damar göç ise, siz göçmen edebiyatına dahilsinizdir. Yani, Alman edebiyatı, Almanca yazsalar dahi Türkçeli genç kuşakların yapıtlarını kendinden saymayabilir. Alman ya da Türk edebiyatı, göçmen edebiyatı ürünlerine yer vermedi diye bir edebiyat ürünü değersiz ve niteliksiz olarak görülmemeli. Bir üçüncü göz gibi, dünyaya bir üçüncü boyuttan bakıştır göçmen edebiyatı.
Bir örnek verirsek, Panait Istrati yapıtlarını sonradan geliştirdiği dil olan Fransızcada yazmıştır, fakat Rumen edebiyatına dahil edilir. Hiç mutlu olamadığı, intihara bile kalkıştığı bir ülkenin diliyle, o dilin edebiyatına dahil olamadan dünya çapında bir ün kazanmıştır daha ilk yapıtıyla.
“SENTEZ BİR EDEBİYAT” MÜMKÜN
Göçmen yazarların da doğduğu ülkenin diliyle, örneğin Almanya’da Almanca yazarak, ama ait olduğu sınıfı, yani yer yer göçmenliği konu ettiği yapıtına -evrensel boyutta anlatımsal çekicilik kazandırarak- dünya çapında okunacak denli özgün edebiyat yaratması olanaklı görünüyor.
Nitelikli “sentez bir edebiyat” da göçmen edebiyatını okunur ve kalıcı kılar kanımca.
– Köklerinde Türkiye ve Türkçe olan milyonlarca insan var, dedik bu ülkede. Buradan “Almanya’da 17’nci bir eyalet var ve o coğrafyasız eyaletin dili Türkçe” diyebiliriz. Ancak bu dil, Almanya ve Almancaya da içkin bir şey. Bir kopuş değil, bir ortak yaşam (simbiyotik yaşam) doğuyor sanki. Çift dilli bu insanların Türkçe üretimi nasıl olacak sizce?
SELÇUK ÜLGER – Göçmenlerin anasından atasından armağan aldığı Türkçesi, Almancanın hasmı ya da rakibi değildir. Göçmenler açısından edebi ve dilsel bir varsıllık göstergesidir. Üçüncü bir dili de öğrendiğinde, yazma alanı aynı zamanda genişleyen bir dilsel “mukayese” alanına dönüşmektedir. Bu çok dilliliğin yarattığı mukayese, yaratıcılığı, dil bilincini, yazınsal yetkinliği tetikleyen bir alandır. Almanlar, okullarda yabancı dil müfredatına almayarak, sokakta yadırgı gözlerle Türkçe konuşanları küçümseme yanıgısına düşüyorlar. Oysa, Türkçe konuşan kimsenin Almancaya bir saygısızlığı, eğitimde Almancaya karşıt bir dil yükselttiği falan yok. Göçmen Türkçeliler, anadil olarak Almancayı yürekten kabullenmişler zaten. Türkçe onlar için zaman zaman sığındıkları, evet 17’nci bir eyalet.
Dilleri hor görerek, okul bahçelerinde yasaklayarak, hasımlaştırmaktan öte bir şey başarılamaz. Oysa iki dilin varsıllıklarını el ele tutuşturma, yeni bir anlatım olanağı sağlanmasına olanak verilmelidir.
Vicdan kelimesi Arapçadan alıp benimsediğimiz, sahiplendiğimiz çok güzel bir kelime. Bizlerin yüreklerindeki derinlikli anlamıyla “içsel bir mahkeme, içsel insanlık pusulası” demek. Avrupa dillerinin hiçbirinde, bu geniş ve insani adalet çağrışımını karşılayacak kelime yoktur. Daha ne kelimeler ne deyimlerimiz var… Bunları Almancalaştırmak, Alman diline yeni kelimeler, yeni kavramlar armağan etmek, iki dilde yazma yetkinliğine ulaşmış Türk göçmen yazarların görevi olmalıdır. Bunun tersi de geçerlidir. Almancanın kendine has, bizde olmayan kelimelerini de Türk edebiyatına tanıtmak, armağan etmek hedefleri arasına girmelidir.
Ayrıca, Türkçe bir duygu dili. Şiir dili. Destan dili. Bizdeki insani sıcaklık, duygusal yoğunluk, dilimizin deyimlerine, kelimelerine olanca varsıllığıyla ağmıştır. En yüksek duygu gelgitlerimizi bile karşılayan müthiş kavramlar, kelimeler vardır Türkçede.
Almancanın anlatım olanaklarıyla, Türkçenin insan sıcaklığı taşıyan yanını birleştirmede yetkinleştikçe, göçmen edebiyatını çok farklı boyutlara taşıyacak göçmen yazarlar. Bundan çok eminim. Su aka aka güzel yolunu bulacaktır yakın gelecekte de…
YENİ KÜLTÜR – FRANKFURT