Türkiye’nin yakın tarihinden bir yargı skandalı, Frankfurt’ta sergilendi. Yazar ve yönetmen Murat Karahüseyinoğlu’nun, Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan’ın idam kararlarının çıktığı Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) tutanaklarından ilham alarak belgesel nitelikte yazdığı “12 Öfkeli Adam” oyunu, Frankfurt’taki Güneş Tiyatrosu’nda sahnelendi.
Öteki Tiyatro ve Tiyatro Evi ortak yapımı olan “12 Öfkeli Adam”, 12 Mart 1971 askeri müdahalesi sonrası başlayan yargılama sürecini ve TBMM’de idam kararının onaylanmasına kadar uzanan dönemi belgesel politik drama diliyle ele alındı.
“12 Öfkeli Adam”da hukuk, vicdan ve siyaset arasındaki gerilim tek mekânda, güçlü diyaloglarla seyirciye aktarıldı. Güneş Tiyatrosu’ndaki oyunda Hamit Demir, Engin Alpateş ve Bertan Dirikolu ile vize alamadığı için Almanya’ya gelemeyen oyuncu Mehmet Esatoğlu yerine yazar ve yönetmen Murat Karahüseyinoğlu yer aldı.
70 dakikalık tiyatro oyununun ana dekoru sahnenin tam ortasında yer alan ve etrafı sandalyelerle çevrili bir masanın üzerinde dönem gazeteleri, “sağ ve sol cenah”tan kitaplar dikkat çekti. Masaya yakın bir noktaya, Deniz Gezmiş’in parkası gibi, kendileriyle özdeşleşen giysilerle sembolize edilen 3 adet sandalye yerleştirildi. Masa başında da idam taraftarı ve idama karşı olan TBMM komisyon üyeleri bulundu.
İDAMLARIN YÖRÜNGESİ
Bir tarafta idamların kaldırılması konusunda kanun teklifi verenler, diğer tarafta bu talebe karşı çıkan ve 10 Mart 1972’de Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan, Hüseyin İnan’ın idamına karar veren sıkıyönetim askeri mahkemesinin son kararı meclis yetkisine bırakması üzerine idamların gerçekleşmesi için ellerini kaldıran milletvekilleri.
Ülkenin, en iyi üniversitelerinde okuyan 20’li yaşların başındaki Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan’ın idam sehpasına sürükleyen mesele neydi? TBMM komisyonundaki her milletvekilinin yanıtı neden ayrıydı. “12 Öfkeli Adam”da, idamı savunanların sabit fikirli hallerine karşılık, gençlerin siyasal eylemlerinden ötürü ölüme gönderilemeyeceğini söyleyen milletvekillerinin umutsuz çabaları sergilendi.
OYUNUN KAYNAĞI BİR FİLM
Denizlerle ilgili bir şey yazmayı hep istediğini, ama yazmaya karar vermesine sebep olan şeyin TBMM idam görüşmelerinin kitap olarak yayınlanması olduğunu belirten yazar ve yönetmen Murat Karahüseyinoğlu, şunları söyledi:
“Önce filmi/senaryoyu yazdım, sonra tiyatroda bunu anlatmaya kalksam nasıl olur diye düşünürken ’12 Öfkeli Adam’ filmi yola çıkarıcı fikir oldu. Evet, konu Deniz, Yusuf ve Hüseyin üzerinden gidiyor ama onlar sahnede yoklar. 12 Öfkeli Adam filminin 12 kişisi bizde 4 vekil, masaya oturtulan misafir edilen 5 seyirci ve 3 boş sandalye de Deniz-Yusuf ve Hüseyin için. Böylece toplamda 12 kişi olunuyor. Bizim ‘öfkelilerimiz’ de bunlar.”
TBMM komisyonunda idam cezalarını tartışan insanların ve milletvekillerinin gerçek olduğunu belirten Karahüseyinoğlu, “Tartışılan konu da tutanaklardan hiçbir ekleme yapılmadan olduğu gibi alındı. Ama isim vermek ya da parti isimleri anmak oyundan beklediğimiz etkiyi yaralayacaktı ve bu yüzden isimleri kullanmadım” dedi.
TÜRK SİYASİ TARİHİNDE KARA BİR LEKE
Dönemin TBMM’nde “3-3” bağrışları arasında Gezmiş, Aslan ve İnan’ın idamına onay verilmişti. Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan, 12 Mart 1971 Muhtırası sonrası sıkıyönetim mahkemelerinde yargılanmıştı. Türkiye Halk Kurtuluş Ordusu’nun (THKO) banka soygunları, Amerikan askerlerinin kaçırılması ve silahlı eylemleri, suçlamaların temelini oluşturmuş, savcılık, bu eylemleri “anayasal düzeni yıkma girişimi” olarak nitelendirmişti.
Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan sıkıyönetim mahkemesi tarafından Türk Ceza Kanunu’nun 146-1’inci maddesine göre ölüm cezasına çarptırılmışlardı. Askeri mahkemenin idam kararları görüşülmek üzere Türiye Büyük Millet Meclisi’ne (TBMM) gönderilmiş, idam görüşmeleri TBMM komisyonunda 10 Mart 1972 tarihinde başlamıştı. Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan’ın idamına karar veren sıkıyönetim askeri mahkemesi, “müessese olarak bunlar üzerinde hüküm vermeyi kamu vicdanına, tarihe ve TBMM’nin takdir ve yetkisine bırakmayı uygun görerek” konuyu TBMM’ne havale etmişti. Meclis tarafından onanan, Cumhurbaşkanının da imzasıyla 5 Mayıs 1972 tarihli resmi gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren idam kararları, 6 Mayıs sabahı infaz edilmişti.
FAHRİ ERFİLİZ – FRANKFURT